Rafet Fener

MUHTARLIKLAR HÂLÂ NİYE VAR?

Mahalli seçimlerde en çok dikkat çeken adaylar herhalde muhtar adaylarıdır. Her mahalle de onlarca muhtar adayı olup tomar tomar broşür dağıtıyorlar. İlginç sloganlar, vaatler dikkat çekiyor. Kimisi mahallesine sağlık ocağı yaptıracağını vadediyor, kimisi okul yaptıracağını. Sanki muhtarlığın sağlık ocağı yaptırma, okul yaptırma gibi bir görevi, bir bütçesi varmış gibi. Kimsede demiyor ki, bu vaatlerini neyle yapacaksın?

 Muhtar adaylarının çokluğu, sosyal medyadaki seçim çalışmalarını görünce aklıma muhtarın görevleri nedir diye araştırmak geldi. Bundan 5 yıl önce de seçimlerde muhtar seçimi için oy kullandım. Ama 5 yılda bir kez muhtara bir işim düşmedi. Ya sizlerin düştü mü? Bu yazıyı yazmak aklıma gelince gördüğüm herkese sordum, 5 yılda muhtara hangi işini yaptırdın? Hemen herkes muhtarla hiçbir işinin olmadığını söylediler. Özellikle mahalle muhtarları hakikaten ne iş yaparlar? Mahalle Muhtarlarının yasal yetkileri 1944 yılında çıkarılan “şehir ve kasabalarda mahalle muhtar ve ihtiyar heyetlerinin teşkiline dair kanun” da belirtilmiştir. Kanunu dikkatli bir şekilde okuyan herkes görecektir ki aslında muhtarın görevi kalmamıştır. Türkiye’nin 82 yıl önceki ihtiyaçlarına göre çıkarılmış olan “Şehir ve kasabalarda mahalle muhtar ve ihtiyar heyetleri teşkiline dair Kanun” ve  105 yıl önceki Türkiye şartlarına göre çıkarılmış olan köy kanunu ile muhtarlara verilen görevleri okurken bazen güleceksiniz, bzen de şaşıracaksınız. Peki neymiş muhtarların görevleri birlikte okuyalım.

Şehir ve kasabalarda mahalle muhtar ve ihtiyar heyetleri teşkiline dair Kanunda belirtilen muhtarın görevleri şunlardır: 

1 – Nüfus Kanunu hükümlerine göre: 

 A) Kendilerini nüfus sicillerine kaydettirmemiş olanlara, 

 B) Hüviyet cüzdanlarını kaybedenlere,  

C) Doğum vakalarını nüfus idarelerine bildirmekle mükellef olanlara, 

 D) Ölüm vakaları için nüfus dairelerine, 

 E) Yer değiştirmelerinin kütüklere kaydı için alakadarlara, 

 F) Sanat, sıfat, mezhep ve eşkal gibi hususların nüfus sicillerine kaydı için talep edenlere, ilmuhaber vermek;  

2 – 1111 numaralı Askerlik Kanunu hükümlerine tevfikan : 

 A) Askerlik yoklama memurları tarafından istenilen malümatı vermek, 

 B) Askerlik şubelerine davet pusulalarını imza mukabilinde alarak sahiplerine tebliğ etmek ve davetlilerle beraber muayyen günde askerlik meclisine gitmek ve davete icabet etmemiş olanlar hakkında malümat vermek, 

 C) Alakadarlara bildirilmek üzere gönderilen askere sevk cetvellerini, hazır olan sahiplerine tebliğ ederek kendilerini ve hazır bulunmıyanlar hakkında icabeden meşruhatı kaydederek, cetveli o mahallin zabıta amirine teslim etmekle beraber kendisi de toplama yerinde hazır bulunarak istenilecek malümatı vermek, 

 D) Askere sevk tarihinden itibaren akibeti meçhul kalanlar hakkında şahadetname vermek,  

E) Askerlik çağında olanlardan 15 günden fazla bir müddetle şubesinin bulunduğu mevkiden harice çıkmak istiyenlerin verecekleri haberi kaydetmek ve şubelerine bildirmek;  

3 – 1525 numaralı Şose ve Köprüler Kanunu hükümlerine göre: 

A) Yol vergisi ile mükellef olanlar için hususi muhasebelerden verilecek cetvelleri doldurmak,  

B) Mükellefiyetlerini bedenen ifa edecek olanların vesikalarını muayene ile bu mükellefiyeti ifadan kaçınmış olanların cetvellerini hususi muhasebeye vermek; 

 4 – 1086 numaralı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümlerine göre:  

A) Sulh hakimleri nezdinde görülecek davalara ait vekaletname imzalarını tasdik etmek, 

 B) İmza vazına muktedir olmıyan veya yazı bilmiyen şahsın kullanacağı mührü veya el ile yapacağı işareti tasdik etmek, 

 C) Adli müzaheret talebinde bulunanların mahkemeye ibraz edecekleri şahadetnameleri tanzim etmek;  

5 – 1412 numaralı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu hükümlerine göre: 

 A) Bir davayı temyiz talebinde bulunacakların yatırmak mecburiyetinde oldukları depo şartından müstesna tutulabilmesi için fakir olduklarına dair ilmühaber vermek,  

B) Zabıtaca yapılacak bina aramalarında hazır bulunmak; 

 6 – Hayvan sirkatinin men’i hakkındaki kanun hükümlerine göre:  

A) Hayvanını satmak istiyenlere ilmühaber vermek, 

 B) Tazmin ettirilmesi lazımgelen çalınmış hayvan bedelini, mahalle halkına taksim etmek,  

C) Hayvan hırsızları ve yatakları hakkında zabıt tanzim etmek;  

7 – 797 numaralı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu hükümlerine göre: mahallede her geçen ay içindeki ölüm vakalarını ertesi ayın on beşine kadar varidat dairelerine yazı ile bildirmek; 

 8 – Tahsili Emval Kanunu mucibince yapılacak hacizlerde hazır bulunmak ve borçlarını tediyede temerrüt edenlerin mali iktidarları olup olmadığına dair ilmühaber vermek;  

9 – 393 numaralı muzur hayvanların itlafı hakkındaki kanun hükmüne göre: Hayvanların öldürülmesi için kullanılacak silah ve saireyi mücadele mevsiminde mücadele heyetinden makbuz mukabilinde alarak tevzi etmek ve mevsim hitamında silahları ve kullanılmamış maddeleri toplıyarak heyete teslim etmek;  

10 – 1580 numaralı Belediye Kanunu hükümlerine göre: İntihap encümeni teşkili için, belediyeler tarafından istenilecek kimseleri seçmek;  

11 – Tedrisatı iptidaiye kararnamesi hükümlerine göre: Her yıl okul açılmadan on beş gün evvel semtin bağlı bulunduğu ilk okulun baş öğretmeni ile birlikte mahalle hududu içinde oturan ve mecburi Öğrenim yaşında olan çocukların bir cetvelini tanzim ederek mühürlemek ve bu cetvelde adları yazılı çocuklardan okula 1917 devama mecbur olanları bu müddet içinde velilerine bildirmek ve devamsızlıkla ilgili her türlü tebliğ ve takiplere tavassut etmek;  

12 – 2613 numaralı Kadastro ve Tapu Tahriri Kanunu ile 2644 numaralı Tapu Kanunu hükümlerine göre: Ferağ ve intikal ve kayıt işlerine ait ilmühaber ve vesikalar vermek ve meskenlere girerken hazır bulunmak;  

13 – Mahalleye girdiğini haber aldığı hüviyeti meçhul ve şüpheli şahıslar hakkında zabıtaya haber vermek;  

14 – İnsan ve hayvanlara arız olan salgın ve bulaşıcı hastalıkların ve nebatata hasar veren haşerelerin zuhurunu haber aldığı gün Hükümete bildirmek;  

15 – Yardıma muhtaç olanlara fakirlik ihtiyaç ilmühaberleri vermek;  

16 – Mahallede sakin olanlar hakkında resmi müesseselerce istenilen hüsnühal varakalarını tanzim ve ikametgah senedi tasdik etmek;  

17 – Cumhurbaşkanınca, halkın ihtiyaçlarını karşılamak ve amme hizmetlerini kolaylaştırmak üzere karar altına, alınacak işlerden o mahalleye taallük eden kısımları tatbik etmek, 

Köy muhtarlıkları ise köy kanununda düzenlenmiştir. Konuya yakın ilgisi olmayan herkes mahalle muhtarına gerek olmadığını söylerken köy muhtarının gerekli olabileceğine inanıyor. Peki, köy muhtarı köyde neler yapabilir? Diye sorduğunuzda makul cevaplar alamazsınız. Çünkü bir görevi olmasa muhtarlık niye olsun ki, düşüncesindedirler. Köy kanunu 7 Nisan 1924 yılında TBMM de kabul edilmiş. Yani Cumhuriyetin ilanından 6 ay sonra çıkarılan bir kanun. O tarihlerde ülkenin nüfusunun ne kadar olduğu, ne kadarının köyde, ne kadarının belediyelik yerleşim yerlerinde olduğu bile belli değil. İlk nüfus sayımı 1927 yılında yapıldığında Ülkemizin nüfusu 13 milyon civarındadır. Ulaşım imkanlarının çetin olduğu, yolun olmadığı, motorlu taşıtların lüks denecek kadar az olduğu, elektriğin sadece  bazı büyük şehirlerde olduğu yıllardır 1924 yılı. İlk elektrik 1914 yılında İstanbul’da kullanılmaya başlamış. 1930 yılından sonra şehirlere elektrik yaygınlaşmaya başlamış. Şehirler arasında yol yokmuş, köyde yaşayan insanlara yol yapma mecburiyeti varmış. Rahmetli dedemden yol çalışmasına gittiklerinin hikayesini çok dinlemişimdir. Bugün bu konu bazılarına çok garip bir uygulama, hatta saçma gelebilir, ama bunlar yaşanmıştır. İlçe yöneticileri köye gelir, her haneden kağnı ile yol yapımında kullanılacak taş taşıma işi için hangi günlerde çalışacaklarını belirlermiş. Yollara döşenecek taşlar balyozlarla kırılarak hazırlanır, kağnılarla yol yapılacak yerlere taşınırmış. Bu işler için devlet kimseye para ödemediği gibi, bedenen çalışamayacaklardan da yol vergisi adı altında para toplarmış.

Köy kanununda muhtara verilen görevlerden birisi de yol yapımında bedenen çalışacaklar ile yol vergisi verecekleri belirleme, listelerini hazırlama görevidir. O zamanki Türkiye şartlarına göre hazırlanmış kanuna göre Köy muhtarının görevleri köy kanununda şöyle sıralanmış.

Madde 36 – Muhtarın göreceği Devlet işleri şunlardır:

1 – Hükümet tarafından bildirilecek kanunları, nizamları köy içinde ilan etmek ve halka anlatmak ve kanunlar, nizamlar, talimatlar, emirler ile kendisine verilecek işleri görmek;

2 – Köyün sınırı içinde dirlik ve düzenliği korumak (asayişi korumak);

3 – Salgın ve bulaşık hastalıkları günü gününe Hükümete haber vermek;

4 – Hekim olmıyanların ve üfürükçülerin hastalara ilaç yapmasını menetmek ve Hükümete haber vermek;

5 – Köylünün çiçek ve bulaşık hastalıklar aşısı ile aşılanıp hastalıktan kurtulmasına çalışmak;

6 – Köye gelip gidenlerin niçin gelip gitmekte olduklarını anlamak ve bunlar içinde şüpheli adamlar veyahut ecnebiler görülürse hemen yakın karakola haber vermek;

7 – Her ay içinde köyde doğan, ölen, nikahlanan ve boşananların defterini yapıp ertesi ayın onuncu gününden evvel nüfus memuruna vermek ve köyün nüfus defterini birlikte götürerek vukuatı yürüttürmek;

8 – Vergi toplamak için gelen tahsildarlara yol göstermek, yardım etmek ve tahsildarların yolsuzluğunu görürse Hükümete haber vermek.

9 – Asker toplamak ve bakaya ve kaçakları Hükümete haber vermek;

10 – Köy civarında eşkıya görürse Hükümete haber vermek ve elinden gelirse tutturmak;

11 – Köylünün ırzına ve canına ve malına el uzatan ve Hükümet kanunlarını dinlemiyen kimseleri köy korucuları ve gönüllü korucularla yakalattırarak Hükümete göndermek;

12 – Köy sınırı içinde yangın ve sel olursa köylüleri toplayıp söndürmeğe ve çevirmeğe çalışmak, (orman yangınlarında sınırdan dışarı olsa dahi yardıma mecburdurlar.);

13 – Mahkemelerden gönderilen celpname ve her türlü tezkere ve hükümleri lazım gelenlere bildirerek istenilen işleri yapmak ve mahkeme mübaşirine ve jandarmaya vazifesinde kolaylık göstermek;

14 – İhzar ve tevkif müzekkereleri (bazı adamların kanun namına tutulmasını emreden mahkeme kağıdı) gösterildikte aranılan kimseleri kağıdı getirenlere tutturmak;

15 – Zarar görenlerin şikayeti ve bilip işitenlerin haber vermesi üzerine sorup araştırmak;

16 – Bu kanunda ismi geçen davaları ihtiyar meclisine söyleyip hükmünü almak.

17 – İhtiyar meclisi ile görüştükten sonra köylüyü işe çağırmak;

18 – İhtiyar meclisi kararı ile köy işlerine harcanacak parayı toplamak;

19 – Köy işlerine harcanacak parayı topladıktan sonra  harcamak için emir vermek;

20 – Bir ay içinde nerelere ve ne kadar para harcamış ise gelecek ay başında hesabatını ihtiyar meclisine vermek;

21 – Köy işlerinde hem davacı, hem hasım olarak mahkemede bulunmak ve isterse mahkemeye diğer birini yerine (vekil) göndermektedir.

Evet köy muhtarlarının görev ve yetkilerini kanun böyle düzenlemiş. Bu kanunların düzenlenme tarihini yukarıda arz ettim, mahalle muhtarlıkları 1944. Köy kanunu 1924. Yani mahalle muhtarlıklarını düzenleyen kanun 82 yıl önceki, köy kanunu ise 105 yıl önceki Türkiye şartlarına göre düzenlenmiş bir kanun. Dikkat edilirse nüfus müdürlükleri ile vatandaş arasında bilgi ve belge vermeye, tasdik etmeye dönük görevler bulunuyor. Bu görevlerin tamamı günümüzde Nüfus müdürlüklerince yapılmaktadır. Vatandaşlık iş ve işlemleri elektronik ortamlarda yürütülmekte, iletişimin çok zayıf olduğu 82 yıl önceki ihtiyaç tamamen ortadan kalkmıştır. 

Hemen her kamu kurumunun kayıt işlemlerinin e-devlet portalında kayıt altına alındığı, bireylerin iletişim kanallarının olabildiğince yaygınlaştığı günümüzde muhtarın ilkokula kayıt olacak çocukları bildirmesi, askere gideceklerin bilgilerini ilgililerine tebliğ etmesi, haciz işlemlerinde bulunma, ölüm vakalarını bildirme, mahalledeki şüpheli şahısları yetkili makamlara haber verme, yol vergisi vereceklerin cetvellerini hazırlamak, hastalıklı hayvanları bildirmek vs.  gibi görevler çağımızın gerçekleri ile hiç uyumlu bulunmuyor.  

Hemen herkesin mal varlıklarının elektronik ortamlarda kayıtlı olduğu, gelir kayıtlarının güncel olarak takip edilebildiği günümüzde mahalle muhtarının vereceği fakirlik ihtiyaç ilmühaberleri ne kadar sağlıklı bilgi olabilir ki? 

Mahalledeki her bir ferdin belediyeye bir telefon ile ulaşmasının, hatta görüntülü olarak bir olumsuzluğu bildirmesinin mümkün olduğu günümüzde bulaşıcı hastalıkları hükümete bildirmek görevi çok komik durmuyor mu? 

Bütün seçim işlerinin profesyonelce elektronik ortamlarda yürütüldüğü günümüzde İntihap encümeni teşkili için, belediyeler tarafından istenilecek kimseleri seçmek; ( seçim kurullarına isim bildirmek) görevinin ne anlamı olabilir ki? 

Yasal olarak muhtarın yapabileceği bir görev ben göremedim. Yanılıyor muyum?  

Yapılacak bir görev yok, ama seçimlerde aday çok. 

Sahi bu kadar istekli olmanın sebebi ne olabilir?  Hiçbir görev yapmadan asgari ücret düzeyinde maaş mı dersiniz? Özellikle emekli olanlar muhtar seçildiğinde hem emekli maaşını alıyor, hem de muhtarlık maaşını. Hiçbir sorumluluğu olmayan bir iş için asgari ücret bile iyi bir yan gelir sayılır. Muhtarlara verilen maaşın haricinde eğer muhtar emekli değilse sigorta primleri de devlet tarafından ödeniyor. Yaklaşık 32.000 civarında mahalle muhtarı bulunuyor. Köy ve mahalle muhtarı sayısı 50.000’in üzerinde. 2026 Ocak SGK istatistiklerine göre 50.000 muhtarın 23.754 ünün sigorta primleri de devlet tarafından ödeniyor. Emekli bir muhtarın devlete maliyeti 28.000 tl iken emekli olmayanın maliyeti 40.000 tl.

 Anadolu da birçok köyde sürekli ikamet etmeyen, özellikle kış aylarında köyde hiç nüfusun olmadığı, bu köylerde muhtarın da kış aylarında şehir merkezlerinde ikamet ettiği bilinen bir gerçektir.

2025 yılı Nüfus istatistiklerine baktığımızda nüfusu 10’un (on) altında 70 köy bulunuyor.

1-2-3-4-5 nüfuslu köyler bile var. Bu köylerin de bir muhtarı bulunuyor. İstanbul Fatihteki Sarıdemir mahallesinin nüfusu sadece 11dir.

Günümüz şartlarında muhtarların kanuna dayanarak yapacağı bir görevlerinin kalmadığı herkesin kabulüdür. Tüm muhtarlıklar kaldırılmalıdır. Köyler için İl-İlçe belediyelerinde köylerden sorumlu bir birim oluşturulmalı, köylere yapılacak iş ve işlemler bu birim tarafından yürütülmelidir. Mahalle muhtarlıkları ise zaten miadı dolmuş, gereksiz olduğundan mahalle muhtarlığı kavramı tamamen kaldırılmalıdır.

Muhtarlıkların kaldırılması ile hazinemiz 2026 yılına göre yıllık bazda 20.220.000.000( yirmi milyar iki yüz yirmi milyon tl) yükten kurtulacaktır. Kamu kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması için daha neyi bekliyoruz?