TÜRKİYE’NİN SESSİZ KRİZİ: DİPLOMA ÇOK, USTA YOK
TÜRKİYE’NİN SESSİZ KRİZİ: DİPLOMA ÇOK, USTA YOK
Bir önceki yazıda, Türkiye’nin son otuz yılda eğitim alanında yaşadığı büyük dönüşümü ele almıştık. 1997 yılında sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitime geçilmesi, ardından 2012 yılında 4+4+4 sisteminin uygulanması ve yükseköğretimin hızla büyümesi, eğitim sistemimizin yönünü önemli ölçüde değiştirdi.
Bu süreçte üniversiteye erişim hiç kuşkusuz kolaylaştı. Bir zamanlar yalnızca belirli şehirlerde ve sınırlı sayıda öğrencinin ulaşabildiği yükseköğretim, bugün ülkenin dört bir yanına yayıldı. Yeni üniversiteler açıldı, kontenjanlar artırıldı ve milyonlarca genç üniversite diplomasına ulaşma fırsatı buldu.
Bütün bunlar eğitim hakkının yaygınlaştırılması açısından önemli kazanımlardır.
Ancak eğitim politikalarının başarısını yalnızca okul sayılarıyla, üniversite kontenjanlarıyla veya mezun sayılarıyla değerlendirmek yeterli değildir. Asıl soru şudur:
Bu kadar üniversite mezunu, Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştirebildi mi?
İşte bugün üzerinde düşünmemiz gereken temel mesele budur.
Rakamlar Ne Söylüyor?
Son yıllarda üniversite sayısındaki artışla birlikte yükseköğretim kontenjanları da tarihi seviyelere ulaştı. Açık öğretim programları hariç tutulduğunda bile örgün yükseköğretimde yüz binlerce kontenjan oluşturuldu. ÖSYM verileri bunu açıkça göstermektedir.
2022 yılında yaklaşık 867 bin,
2023 yılında 923 bin,
2024 yılında 802 bin,
2025 yılında ise 731 bin
Örgün yükseköğretim kontenjanı ilan edildi.
Yerleşme sayıları da oldukça yüksekti. Her yıl yüz binlerce genç üniversite sıralarına oturdu. Bu tablo, yükseköğretime erişim bakımından Türkiye’nin önemli bir başarı elde ettiğini göstermektedir. Ancak aynı yıllarda dikkat çeken başka bir gelişme daha yaşandı. Yüksek öğretim Kurulu, özellikle bazı lisans programlarında kontenjanları azaltma yoluna gitti. Çünkü bazı bölümler kontenjanlarını doldurmakta zorlanıyor, mezunların istihdamında ciddi problemler yaşanıyordu. Bu durum aslında önemli bir gerçeği ortaya koyuyordu. Sorun, artık üniversiteye ulaşabilmek değil; üniversite mezunlarının üretim- iş hayatında karşılık bulabilmesiydi.
Negatif Net Tartışmasının Asıl Anlamı
2023 YKS yerleştirme sonuçları ilginç bir durumu önümüze koydu.
Bazı lisans programlarına oldukça düşük başarı sıralarından öğrenci yerleştiği görüldü. Hatta bazı örneklerde adayların ilgili testlerdeki ham net toplamlarının negatif olmasına rağmen üniversiteye yerleştirildiği yönünde değerlendirmeler yapıldı.
29 Kasım 2023 tarihli basından bir haber şöyleydi:
YÖK’ün üniversiteye girişteki baraj uygulamasını kaldırmasının ardından, Türkçe ya da matematikten yarım net yapan öğrencilerin puanları geçen yıl ilk kez hesaplanmaya başlandı. Baraj kalkmadan önce 4 yıllık bölümler için en az 27 net, 2 yıllık bölümler için de 8,75 net yapmak gerekiyordu.
Fizik, kimya, tarih, coğrafya gibi bölümleri kazanan öğrencilerin de YKS’de kendi bölümlerinin sınavlarında eksi net yaptığı gözlendi. Özellikle tarih sınavlarında hem birinci kısımda hem de ikinci kısımda eksi net yapan öğrenciler dikkat çekti (https://arsiv.turkiyegazetesi.com.tr/egitim/yksde-baraj-kalkti-eksi-netle-universite-kapisi-acildi-)
Bu konuyla ilgili birkaç örnek:
| Bölüm | Üniversite | Yerleşme puanına esas net sayıları |
| FİZİK | Uludağ Üniversitesi: | 0 |
| Selçuk Üniversitesi | -0,75 | |
| Abant İzzet Baysal Üniversitesi | -0,25 | |
| Harran Üniversitesi | 0 | |
| KİMYA | Namık Kemal Üniversitesi | -0,75 |
| Sütçü İmam Üniversitesi: | -1,75 | |
| Binali Yıldırım Üniversitesi | 0 | |
| Harran Üniversitesi: | 0 | |
| COĞRAFYA | M. Akif Ersoy Üniversitesi: | -0,25 |
| Kastamonu Üniversitesi | –0.25 | |
| Karatekin Üniversitesi: | -0,25 | |
| TARİH-1 | Dumlupınar Üniversitesi | -1,75 |
| Celal Bayar Üniversitesi | -1 | |
| İnönü Üniversitesi | -0,5 | |
| Karabük Üniversitesi | -1,25 | |
| TARİH-2 | Ömer Halisdemir Üniversitesi | –0,5 |
| Kırıkkale Üniversitesi | –0,25 | |
| Trakya Üniversitesi: | 0 | |
| Yeditepe Üniversitesi | –0,75 |
Bu konu uzun süre “negatif netle üniversiteye girildi” başlıklarıyla tartışıldı.
Oysa bu tartışmayı yalnızca birkaç bölüm üzerinden okumak doğru değildir.
Burada sorgulanması gereken asıl mesele, öğrencilerin başarısından çok, yükseköğretim planlamasının ülkenin insan kaynağı ihtiyacıyla ne ölçüde örtüştüğüdür. Bir tarafta kontenjanını doldurabilmek için çok düşük başarı düzeylerinden öğrenci kabul eden programlar…
Diğer tarafta ise aylarca hatta yıllarca aradığı kaynakçıyı, CNC operatörünü, elektrik teknisyenini veya makine bakım elemanını bulamayan sanayiciler…İşte üzerinde durmamız gereken tablo budur.
Diploma ile İstihdam Aynı Şey Değildir
Uzun yıllar boyunca toplum olarak üniversite diplomasını meslek sahibi olmakla eş anlamlı gördük. Oysa diploma ile istihdam arasında doğrudan bir ilişki kurmak her zaman mümkün değildir. Bir üniversite mezununun yıllarca kendi alanında iş araması da mümkündür.
Buna karşılık iyi yetişmiş bir kaynak ustasının, elektrik teknisyeninin veya CNC operatörünün mezun olur olmaz iş bulabildiği çok sayıda örnek bulunmaktadır. Bu durum üniversitelerin değersiz olduğu anlamına gelmez.
Tam tersine…
Üniversiteler bilim üretir, araştırma yapar, teknoloji geliştirir ve nitelikli uzmanlar yetiştirir.
Ancak her bireyin aynı eğitim yolunu izlemesi gerektiği düşüncesi hem bireysel yeteneklere hem de ülkenin ekonomik ihtiyaçlarına uygun değildir.
Bir ülkenin kalkınması yalnızca doktorlara, mühendislere ve hukukçulara değil; aynı zamanda üretimi ayakta tutan teknisyenlere, ustalara ve ara kademe teknik personele de bağlıdır. Bugün gelişmiş ekonomilerin başarısının arkasında da tam olarak bu denge bulunmaktadır. Türkiye’nin de önümüzdeki dönemde eğitim politikalarını bu dengeyi gözeterek yeniden şekillendirmesi gerekmektedir.
Asıl Sorun Nerede?
Bugün yaşadığımız tabloyu yalnızca “üniversite mezunları iş bulamıyor” cümlesiyle açıklamak eksik olur. Asıl sorun, eğitim sistemi ile iş gücü piyasasının aynı hedef doğrultusunda planlanmamasıdır. Bir yanda mezun fazlası bulunan alanlar…Diğer yanda ciddi insan kaynağı açığı yaşayan sektörler…
Bu iki tablo yan yana geldiğinde mesele yalnızca eğitim değil; aynı zamanda kalkınma, üretim ve gelecek planlaması meselesi hâline gelmektedir. Bu gerçeği en çarpıcı biçimde ise yıllar içinde bizzat sahada yaşadığım tecrübeler gösterdi.
Sahada Gördüğüm Gerçek: Veliler Diploma, Sanayici Meslek Arıyordu
Bugüne kadar eğitim politikaları üzerine çok sayıda rapor, akademik çalışma ve istatistik yayımlandı. Bunların her biri önemli veriler sunmaktadır. Ancak bazen tek bir saha gözlemi, sayfalar dolusu istatistikten daha güçlü bir gerçeği ortaya koyabilir.
Yıllarca eğitim yöneticisi olarak görev yaptığım süreçte binlerce öğrenci ve veliyle görüştüm. Özellikle 2018 yılında görev aldığım LGS Yerleştirme Komisyonu, eğitim tercihleri konusunda bana unutamayacağım tecrübeler kazandırdı.
Tercih dönemlerinde komisyona gelen velilerin büyük çoğunluğunun ortak hedefi aynıydı.
“Çocuğum mutlaka Anadolu Lisesine yerleşsin.”
Puanı yeterli değilse en yakın Anadolu Lisesi…
O da olmuyorsa herhangi bir Anadolu Lisesi…
Meslek liseleri ise çoğu aile tarafından ancak başka seçenek kalmadığında düşünülen okullar olarak görülüyordu. Elbette her veli çocuğu için en iyisini ister. Bu son derece doğal ve saygı duyulması gereken bir duygudur. Ancak dikkatimi çeken husus, tercihlerin çoğu zaman öğrencinin yeteneğine, ilgisine veya kişilik özelliklerine göre değil; toplumdaki başarı algısına göre yapılmasıydı. Sanki başarılı öğrencilerin tek yolu üniversiteye götüren akademik liselerden geçiyor, mesleki eğitim ise ancak akademik olarak başarısız görülen öğrencilerin yöneldiği bir seçenek olarak değerlendiriliyordu.
Oysa eğitim yönetimi içinde uzun yıllar görev yapan biri olarak biliyordum ki, her öğrencinin güçlü olduğu alan aynı değildir.
Kimi öğrenci teorik derslerde başarılı olur. Kimisi el becerisiyle öne çıkar. Kimisi makineyi tanır. Kimisi bilgisayarı…Kimisi üretmeyi sever.
Başarılı eğitim sistemleri, bütün öğrencileri aynı kalıba sokan değil; her öğrencinin potansiyelini keşfederek ona uygun eğitim ortamını sunan sistemlerdir.
Ne yazık ki biz uzun yıllar boyunca başarıyı büyük ölçüde tek bir eğitim yolu üzerinden tanımladık.
“Mesleğim Var, İş Endişem Yok” Projesinin Öğrettikleri
LGS sürecinde edindiğim gözlemler zihnimde pek çok soru oluşturmuştu.
Gerçekten de ailelerin uzak durduğu meslek liseleri, iş dünyasının ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştiremiyor muydu?
Bu soruya cevap bulabilmek amacıyla daha sonra yürüttüğümüz “Mesleğim Var, İş Endişem Yok” projesi kapsamında çok sayıda iş insanı, sanayici ve işletme temsilcisiyle görüşme fırsatı bulduk.
Bu görüşmelerde karşımıza çıkan tablo oldukça dikkat çekiciydi.
İşverenlerin hemen tamamı benzer cümleler kuruyordu.
“Siparişimiz var ama çalıştıracak eleman bulamıyoruz.”
“Yeni makine aldık; kullanacak teknisyen bulamıyoruz.”
“Kaynakçı bulsak üretimi artıracağız.”
“Makine bakım elemanı bulamadığımız için üretim aksıyor.”
“Elektrik teknisyeni arıyoruz ama yetişmiş eleman yok.”
Bu ifadeler yalnızca belirli bir sektörün değil, farklı alanlarda faaliyet gösteren işletmelerin ortak şikâyetiydi.
O gün şunu çok daha net gördüm:
Velilerin hayalini kurduğu dünya ile sanayinin ihtiyaç duyduğu dünya birbirinden giderek uzaklaşıyordu. Bir tarafta çocuklarını mutlaka üniversiteye göndermek isteyen aileler…Diğer tarafta ise üniversite diplomasından çok mesleki yeterliliğe sahip çalışan arayan işverenler…
İşte eğitim sistemimizin en temel çelişkisi tam da burada ortaya çıkıyordu.
Birbirini Görmeyen İki Dünya
Türkiye’de uzun yıllar boyunca eğitim sistemi ile iş gücü piyasası adeta birbirinden bağımsız iki yapı gibi hareket etti. Millî Eğitim Bakanlığı kendi planlamasını yaptı. Yükseköğretim Kurulu üniversite kontenjanlarını belirledi. Üniversiteler öğrenci yetiştirdi. Sanayi ise kendi ihtiyacını karşılamaya çalıştı.
Ancak bu süreçlerin her zaman aynı hedef doğrultusunda ilerlediğini söylemek kolay değildir.
Sonuçta bir tarafta mezun sayısı hızla artarken, diğer tarafta birçok sektör nitelikli insan kaynağı bulmakta zorlanmaya başladı.
Bugün organize sanayi bölgelerinde, küçük sanayi sitelerinde ve üretim tesislerinde yaşanan ara eleman sıkıntısı yalnızca ekonomik şartlarla açıklanamaz.
Bu tablo, eğitim planlaması ile istihdam planlamasının yeterince birlikte yürütülememesinin de bir sonucudur.
Burada özellikle altını çizmek istediğim bir nokta var.
Meslek liseleri hiçbir zaman başarısız öğrencilerin mecburen gittiği okullar olarak görülmemelidir.
Tam tersine…
Yüksek teknoloji üreten ülkelerin hemen tamamında mesleki ve teknik eğitim, ekonomik kalkınmanın temel taşıdır.
Almanya’nın otomotiv sanayisini, Güney Kore’nin elektronik sektörünü, Çin’in üretim gücünü veya İsviçre’nin yüksek katma değerli sanayisini yalnızca üniversiteler açıklayamaz.
Bu ülkelerin başarısının arkasında; güçlü meslek okulları, uygulamalı eğitim sistemi ve sektörle iç içe çalışan eğitim kurumları bulunmaktadır.
Türkiye’nin de benzer bir anlayışı güçlendirmesi artık ertelenebilecek bir tercih değil, ekonomik bir zorunluluktur. Çünkü eğitim sisteminin görevi yalnızca diploma vermek değil; ülkenin ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştirmektir. Ve insan kaynağı planlaması, yalnızca bugünün değil, geleceğin mesleklerini de dikkate almak zorundadır.
Önümüzdeki yıllarda yapay zekâ, otomasyon ve dijital dönüşüm birçok mesleği değiştirecek; ancak üretimin, bakımın, tasarımın ve teknolojinin merkezinde yine nitelikli insan olacaktır.
Yapay Zekâ Çağında Eğitim Yeniden Düşünülmeli
Dünya yeni bir sanayi devriminin eşiğinde değil; tam merkezindedir. Yapay zekâ, büyük veri, robotik sistemler, nesnelerin interneti, ileri üretim teknolojileri ve otomasyon artık geleceğin değil, bugünün gerçeğidir. Bu dönüşüm yalnızca üretim biçimlerini değil, meslekleri ve eğitim sistemlerini de yeniden şekillendirmektedir.
Önümüzdeki yıllarda birçok meslek dönüşecektir. Muhasebe işlemlerinin önemli bir kısmı otomatikleşecek, hukuk alanında belge incelemeleri yapay zekâ destekli sistemlerle yürütülecek, yazılım geliştirme süreçlerinin büyük bölümü akıllı algoritmalar tarafından desteklenecektir.
Ancak bütün bu dönüşümün değiştiremeyeceği bir gerçek vardır.
Bir fabrikanın üretim hattını kuracak olan yine insandır.
Endüstriyel robotların bakımını yapacak olan yine insandır.
Elektrik altyapısını oluşturacak, hassas makine ayarlarını gerçekleştirecek, üretim süreçlerini yönetecek olan yine nitelikli teknik insan gücüdür.
Yapay zekâ birçok işi kolaylaştıracaktır; ancak becerinin, uygulamanın ve teknik uzmanlığın yerini tamamen alamayacaktır.
İşte bu nedenle mesleki eğitim, yapay zekâ çağında önemini kaybetmeyecek; aksine çok daha stratejik hâle gelecektir.
Türkiye İçin Yeni Bir Mesleki Eğitim Vizyonu
Son otuz yılın tecrübesi bize önemli dersler vermektedir. Artık mesele yalnızca daha fazla okul açmak ya da daha fazla diploma vermek değildir. Asıl mesele, ülkenin ihtiyaç duyduğu insan kaynağını doğru planlayabilmektir.
Bu anlayışla aşağıdaki önerilerin eğitim ile istihdam arasındaki bağı güçlendireceğine inanıyorum.
Birincisi; başarı anlayışımızı değiştirmeliyiz. Başarı yalnızca üniversite kazanmak değildir. Bir öğrencinin ilgi ve yeteneğine uygun bir meslek edinmesi, üretime katılması ve ekonomik bağımsızlığını kazanması da en az üniversite diploması kadar değerlidir.
İkincisi; Kariyer rehberliği ortaokuldan başlamalıdır. Öğrenciler lise tercihini yalnızca sınav puanına göre değil, yetenekleri, ilgi alanları ve geleceğin meslekleri dikkate alınarak yapmalıdır.
Üçüncüsü; Meslek liseleri ile sanayi arasındaki bağ çok daha güçlü kurulmalıdır. Organize sanayi bölgeleri, teknoparklar ve üretim tesisleri eğitim sürecinin doğal bir parçası hâline gelmelidir. Öğrenciler mezun olduklarında iş arayan değil, iş dünyasının aradığı nitelikli bireyler olmalıdır.
Dördüncüsü; Yükseköğretim kontenjanları iş gücü planlamasıyla uyumlu hâle getirilmelidir. Bazı alanlarda mezun fazlası oluşurken bazı sektörlerde insan kaynağı açığı yaşanması, planlamanın yeniden ele alınmasını zorunlu kılmaktadır.
Beşincisi; Mesleki eğitimden yükseköğretime geçiş kolaylaştırılmalıdır. Meslek liseleri öğrencilerin önünü kapatan değil, mühendislik, teknoloji ve uygulamalı bilimler gibi alanlara güçlü geçiş imkânı sağlayan kurumlar olmalıdır. Özellikle beceri gerektiren bölümlerde teorik sınavların yanında uygulama sınavlarının da değerlendirme sürecine dâhil edilmesi, eğitim ile meslek arasındaki bağı güçlendirecektir.
Altıncısı; Yapay zekâ çağının meslekleri eğitim sistemine hızla entegre edilmelidir. Robotik sistemler, siber güvenlik, veri analitiği, yenilenebilir enerji teknolojileri, endüstriyel otomasyon ve ileri üretim teknikleri mesleki eğitimin temel bileşenleri hâline gelmelidir.
Yedincisi; Öğretmenlerin sektör deneyimi desteklenmelidir. Mesleki ve teknik eğitim veren öğretmenlerin belirli aralıklarla sanayi kuruluşlarında uygulamalı çalışmalar yapmaları, okul ile üretim arasındaki bağı güçlendirecektir.
Sekizincisi; Toplumdaki meslek algısı değişmelidir. Bir kaynak ustası, bir CNC operatörü, bir elektrik teknikeri veya bir yazılım geliştiricisi birbirinin alternatifi değil; aynı kalkınma zincirinin vazgeçilmez halkalarıdır.
Dokuzuncusu; kamu istihdamı gençlerin tek hedefi olmaktan çıkarılmalıdır. Eğitim sistemi girişimciliği, özel sektörde kariyer yapmayı ve üretim kültürünü de teşvik etmelidir.
Onuncusu; Eğitim politikaları ile kalkınma politikaları birlikte planlanmalıdır. Eğitim, sanayi, teknoloji ve bölgesel kalkınma hedefleri birbirinden bağımsız düşünülemez. İnsan kaynağı planlaması, Türkiye’nin uzun vadeli ekonomik stratejisinin ayrılmaz bir parçası olmalıdır.
Otuz Yıllık Muhasebe
Yaklaşık otuz yıl önce iyi niyetle atılan birçok adım, eğitim hakkının yaygınlaşmasına önemli katkılar sağladı. Okullaşma oranları arttı, zorunlu eğitim süresi uzadı, üniversiteler ülkenin dört bir yanına yayıldı. Bütün bunlar küçümsenemez kazanımlardır. Ancak bugün geldiğimiz noktada yeni bir muhasebe yapmak zorundayız. Eğitim politikalarının başarısını yalnızca okul sayılarıyla veya diploma sayılarıyla ölçemeyiz.
Asıl başarı; mezun olan gençlerin üretime katılması, ülkenin ihtiyaç duyduğu alanlarda istihdam edilmesi ve ekonomik kalkınmaya katkı sunabilmesidir.
Bugün sanayicilerin “Çalıştıracak kaynakçı bulamıyoruz.” derken, gençlerin “İş bulamıyoruz.” demesi, aynı sorunun iki farklı yüzüdür.
Bu iki cümle arasında kurulacak köprü, Türkiye’nin geleceğini belirleyecektir.
Son Söz
Bu yazıyı kaleme alırken yalnızca resmî istatistiklerden yararlanmadım. Yıllarca eğitim yöneticisi olarak edindiğim tecrübeler, LGS yerleştirme süreçlerinde karşılaştığım aileler, “Mesleğim Var, İş Endişem Yok” projesi kapsamında görüştüğüm iş insanları ve sanayiciler, bana aynı gerçeği tekrar tekrar gösterdi.
Türkiye’nin sorunu ne üniversiteleridir ne de meslek liseleridir.
Sorun; eğitim ile istihdam, diploma ile beceri, okul ile üretim arasındaki bağın zaman içinde zayıflamasıdır. Artık çocuklarımıza yalnızca “Hangi üniversiteyi kazanacaksın?” sorusunu sormak yeterli değildir.
Asıl sormamız gereken soru şudur:
“Hangi alanda üreteceksin, hangi beceriyle ülkenin kalkınmasına katkı sağlayacaksın?”
İnanıyorum ki Türkiye, genç nüfusu, gelişen sanayisi ve güçlü üretim potansiyeliyle bu dönüşümü gerçekleştirebilecek imkâna sahiptir.
Çünkü bir ülkenin gerçek zenginliği, sahip olduğu üniversite sayısıyla değil; bilgiyi beceriye, emeği üretime ve yeteneği katma değere dönüştürebilen insanlarının sayısıyla ölçülür.
